Les Gens d'Abord, Pas Le Profit

N

a de speculatie op de vastgoedmarkt werpen de financiële markten zich nu op petroleum en voedingsmiddelen en drijven ze zo de prijzen op. Ligt die casino economie aan de basis van de crisis?

 Wat is de oorzaak van definanciële crisis die we nu meemaken? In alle ernst:de speculatie speelt wel een belangrijke rol in de snelle stijging van de grondstoffenprijzen, maar is daarom nog niet de oorzaak van de crisis. Ze is er wel een gevolg van. Ziehier waarom.

 De echte bron van winst in het kapitalisme is de uitbuiting van de werknemer in het productieproces. De winst is niet meer of minder dan het deel van het werk dat de werknemer levert en dat niet door de patroon betaald wordt - wat Marx de meerwaarde noemt.

 In een periode van economische expansie (wanneer de werknemers het meeste koopkracht hebben) kunnen de kapitalisten al hun geproduceerde waren verkopen. En in de vorm van geld, strijken ze de winst op op het moment dat de waar verkocht wordt. Die winst die uit de werknemers gehaald wordt, kunnen ze opnieuw investeren in machines en grondstoffen. En ook in de aanwerving van werknemers die op hun beurt meer winst voortbrengen voor hun werkgever. En gelijktijdig, om nog meer winst te maken, willen de kapitalisten de lonen doen dalen.

Stijgende prijzen en achterop lopende lonen

 Zo zie je dat het aandeel van de lonen in het totaal van de jaarlijks geproduceerde rijkdom, de voorbije vijftien jaar met ongeveer 10 % gedaald is. De machine stokt: de geproduceerde goederen geraken minder en minder verkocht. Het kapitaal wordt niet meer op de eerste plaats geïnvesteerd in de productie.

 Men begint meer te investeren in de financiële markten, in hetgeen in een nabije toekomst zeker nog verhandeld zal worden: woningen (vastgoed), levensnoodzakelijke producten zoals energie (petroleum en elektriciteit) en voedingsmiddelen. Die speculatie voedt zichzelf: vermits er toch veel kapitaal beschikbaar is en men ziet dat er daar winsten te rapen vallen, stort men zich op die financiële luchtbellen. Men spreekt over een kapitalisme dat meer en meer parasitair wordt, omdat het minder en minder verbonden is met de productie.

 Hoe hoger de prijzen, hoe groter de winst, hoe meer er in die sector geïnvesteerd wordt en hoe hoger dat de prijzen weer doet stijgen (de speculatieve luchtbel). Tot op de dag dat de prijzen zo hoog worden dat de koopkracht van de werknemers niet meer kan volgen. Op dat moment zakt de luchtbel in elkaar. Met in haar zog een hele rits catastrofes.

 Het is precies dat wat gebeurde met de instorting van de luchtbel van de Amerikaanse vastgoedmarkt. Daardoor kwamen sinds vorige zomer duizenden Amerikanen letterlijk op straat te staan. Dankzij de uitgebreide kredietmogelijkheden konden de Amerikaanse werkende mensen tot vorig jaar blijven consumeren. Maar met de crisis in de vastgoedsector konden de gezinnen plots geen leningen meer afsluiten. Want hun leningen waren gehypothekeerd en hadden de waarde van hun huis als borg. Nu die waarde ineen zakt, daalt ook hun leningscapaciteit en daarmee ook hun consumptie.

 Een heel groot deel van de kapitalen op de beurs heeft zich daarop teruggetrokken uit de vastgoedluchtbel en zich op de grondstoffen gestort. Vandaag is het de speculatie op de voedingsmiddelen die honderden miljoenen mensen in de derde wereld uithongert en de koopkracht doet dalen. En het is de petroleumluchtbel die het de mensen alsmaar moeilijker maakt hun energiefactuur te betalen. Maar net als de andere speculatieve bellen, kunnen ook die elk moment uiteenspatten. En dan zal de financiële crisis zich uitbreiden tot de reële economie (industrie).

 De crisis zal de werkende mensen dan niet meer alleen met de inflatie confronteren, maar ook met herstructureringen en afdankingen. De kapitalisten – tenminste degenen die het hoofd koel hebben gehouden en niet mee in het bad zijn gesprongen waardoor ze genoeg winst en liquide middelen hebben weten te vergaren - zullen dan andere bedrijven die failliet gaan voor een prikje kunnen opkopen.

Antispeculatiewetten zijn dringend nodig

 Het inperken van speculatie raakt misschien niet aan de wortels van het kwaad, maar toch zouden antispeculatiewetten direct kunnen verhinderen dat de financiële markten de last van de crisis enkel op de werkende mensen afwentelen.

 Nu kunnen de speculanten (verbonden aan de grote financiers) zonder beperking doen wat ze willen, ook bij de speculatie op voedingsmiddelen en energie. Maar geen enkele Europese regering heeft ernstige maatregelen voorgesteld om die speculatie in te perken, de financiële stromen te controleren of de winsten van de kapitalisten aan te pakken.

 In de Europese Unie zou men ermee moeten beginnen het artikel van het Verdrag van Lissabon over het vrije verkeer van kapitalen in te trekken. Men zou ermee moeten beginnen om de speculatieve leningen in te perken, de meerwaarden gemaakt op de beurs te belasten en de termijnmarkten die tot speculatie aanzetten af te schaffen...

De hoofdoorzaak van de prijsverhogingen in Europa (5 % in juni) zouden de loonsverhogingen zijn. Dat is wat Jean-Claude Trichet, de baas van de Europese Bank met kracht verdedigt. Waarheid of leugen?

 Samengevat stelt Trichet dat door loonsverhoging te vragen, je de tak waarop je zit afzaagt. Je verhoogt er immers de inflatie mee en veroorzaakt zo de crisis die jou je baan zal kosten. Hij benadrukte " dat men alle inschikkelijkheid met de inflatie moest vermijden ". Daarmee stelde hij opnieuw de automatische indexkoppeling van de lonen in België in vraag.

 Maar de prijsstijgingen zijn begonnen met de crisis en haar gevolgen, lang voor er van om het even welke ernstige loonsverhoging sprake was. Het patronaat heeft geen seconde geaarzeld om de stijging van de productiekosten, als gevolg van de explosie van de energie- en grondstofprijzen, te verrekenen in de verkoopprijzen. Met andere woorden: de inflatie wordt in eerste plaats gevoed door de stijging van de grondstofprijzen en energieprijzen, en de werknemers dragen daarvoor geen enkele verantwoordelijkheid.

 Het is pas na die prijsstijgingen dat de acties van de Europese werknemers om hogere lonen te eisen op gang gekomen zijn en niet omgekeerd. Als je de Europese Centrale Bank en het patronaat moet geloven, dan zouden de werknemers zonder morren een daling van hun koopkracht moeten aanvaarden, wat een algemene verarming voor gevolg zou hebben.

 Waarom hoorden we geen enkele regering noch Jean-Claude Trichet ooit praten over een vermindering van de winsten van de kapitalisten om die prijsverhogingen te compenseren?

"De inflatie dat is de euthanasie van de renteniers"

 In zijn strijd tegen de inflatie wil Jean-Claude Trichet vooral het kapitaal ontzien en de lasten van de crisis op de werknemers afwentelen. Enerzijds wil hij de productiekosten inperken door de lonen te blokkeren. Hij wil zo een grotere winst verzekeren voor het patronaat. Anderzijds is het zo dat bij een hoge inflatie, en we gaan hier niet in technische details treden, het geld sneller zijn waarde verliest. Dus als de intrestvoeten die de renteniers kunnen optrekken met hun beleggingen lager zijn dan de inflatiegraad, dan betekent dat zuiver verlies voor het kapitaal. De econoom Keynes zei al dat " inflatie euthanasie is voor renteniers ". Vandaar ook die drang om de inflatie in te perken en de intrestvoeten op te trekken.

 Voor de werknemer daarentegen zijn er twee gevolgen als de lonen de inflatie niet volgen. Eerst en vooral is er de verarming, maar ook gaan de goederen minder vlot verkocht raken wegens de algemene vermindering van de koopkracht. Zo'n productiedaling heeft als gevolg dat een groot deel van de werknemers aan de dop geraken. In feite is dat de weg die Trichet voorstelt, wat trouwens de crisis nog erger zal maken.

 Hier gaat het fundamenteel over een tegenstelling binnen het kapitalistische systeem. De werknemers liggen aan de basis van de productie van alle goederen, maar hebben de middelen niet meer om ze te kopen omdat het patronaat steeds hogere winsten wil door de lonen te beperken.

 Natuurlijk zal de strijd voor hogere lonen niet volstaan om de crisis tegen te houden. Natuurlijk ontkennen we niet dat mogelijke loonsverhogingen in een eerste fase de prijzen nog meer zouden kunnen doen stijgen.

 Maar een verhoging van de lonen kan de nefaste gevolgen voor de werknemers een beetje inperken en het gewicht van de crisis (een beetje) afwentelen op hen die ze veroorzaakten, de kapitalisten.

In een systeem waar de winst eerst komt, is geen enkele werkende mens veilig voor de crisis, ook niet voor een financiële. Maar als de staat zou ophouden de kapitalisten te beschermen, dan zou het mogelijk zijn het spaargeld te beschermen.

 De privébanken spelen met je spaargeld op de financiële markten. Een openbare bank daarentegen zou dat spaargeld van de werkende mensen kunnen gebruiken om in nuttige projecten te investeren zoals sociale woningen, crèches, openbaar vervoer enzovoorts. De winst zou niet de zakken vullen van renteniers maar ten goede komen aan de werkende mensen. Omdat een openbare bank niet op de beurs genoteerd wordt, is haar waarde niet onderhevig aan koersschommelingen. De controle op de financiële stromen zou ook gegarandeerd kunnen worden, onder meer om fraude en speculatie te bestrijden. Ter opfrissing: de ASLK (opgeslorpt door Fortis) en het Gemeentekrediet (Dexia geworden) werden nooit met faillissement bedreigd toen ze openbare instellingen waren.

Alle redenen zijn goed om de prijsstijgingen van de basisproducten uit te leggen: demografische groei, klimaatopwarming, gewijzigde voedselpatronen... Alle, behalve de echte reden: de speculatie.

 Speculanten kopen en verkopen hun goederen meestal op de beurs. Dat kunnen beurzen zijn voor vastgoed, voedingsmiddelen, grondstoffen of financiële producten. De speculanten hopen dat de prijs van hun goederen zal stijgen om ze dan te verkopen met aanzienlijke winst. Speculeren gebeurt in verschillende economische sectoren. In het geval van de levensmiddelen gebeurt dat op de handelsbeurzen. De voornaamste beurs voor granen is die van Chicago. Een echt casino, waar de “trader” gokt op de toekomstige kostprijs van levensmiddelen. Door dat te doen verhogen de speculanten kunstmatig de vraag wat de prijzen de hoogte injaagt.

Hoe is het zover kunnen komen?

 De investeringsfondsen en de pensioenfondsen die ingevolge de beurscrisis op de aandelenmarkten geen winst meer konden boeken, hebben hun aandacht gericht op de markt van de zogenaamde vluchtwaarden: de grondstoffen en de landbouwproducten.  Na de beurscrisis van augustus hebben de aasgieren van de financiële wereld zich omgevormd tot uithongeraars. Twee financiële giganten, Goldman-Sachs en Marc Faber schreven in een bericht van 16 augustus 2007 dat de landbouwprijzen “attractief” waren en raadden al hun klanten aan te investeren in levensmiddelen. De speculatie schoot in gang. Op de tv-zender voor zakenlui Bloomberg verklaarde een van hen zelfs met een grenzeloos cynisme dat “ook al beleven we een recessie op wereldvlak, de voedingsmarkt blijft altijd buiten schot, want eten doen de mensen altijd”.

 En ook in België geeft Geert Naels van het bedrijf Petercam Equities Agrivalue sinds vorige zomer zijn grote klanten de raad zich op de voedselmarkt te richten. En op die van de voedselproductie tot en met de detailverkoop. Dus ook op de nutsbedrijven in die cyclus: bedrijven die stockeren, transporteren, verpakken en financieren. Dat soort investeringen controleert dus de hele voedselketen en kan dus de prijs bepalen tot eigen profijt ook al hongeren ze daarmee de werknemers uit.

Kapitalistisch systeem onder vuur

 Karl Marx merkte die fenomenen al op in de 19de eeuw, tijdens de grote landbouwcrisissen, toen talloze werkende mensen in Europa de hongerdood stierven. Het is dus eigen aan het kapitalistische systeem. Dergelijke praktijken moeten niet onderdoen voor die van speculanten-hamsteraars, want ook deze speculatie is manipulatie en is een van de oorzaken van het kunstmatig tekort. 

De prijsstijgingen, vooral van levensmiddelen, lokken al maanden zowat overal ter wereld protestacties uit.

 In Mexico werden begin 2007 verschillende opstanden tegen de prijs van de tortilla, basisbestanddeel van de Mexicaanse keuken, met geweld onderdrukt. Sinds de vrijhandelsakkoorden kende het land een massale exodus van boeren naar de stad. 30 % van hen ging failliet. Hun landbouwgewassen konden niet meer concurreren met de importproducten uit de Verenigde Staten. Mexico verspeelde zijn status van exportland voor dat van invoerland. Het verloor zijn voedselsoevereiniteit. 

 In Burkina-Faso veroorzaakte de levensduurte in februari 2008 een week lang opstanden in drie grote steden. De prijs van de basisproducten steeg met 65 procent. Die opstanden braken uit, vijftien dagen nadat de regering “doortastende” maatregelen had aangekondigd om de prijs van de basisgoederen te controleren. Die reactie was te verwachten, zo zegt Laurent Ouédraogo, secretaris generaal van het Nationaal Werkersverbond: “ Armoede wacht niet, de mensen zien de prijzen elke dag stijgen en weten niet meer wat aan te vangen. Het is alsof je lucifers bij een stuk katoen houdt, het kan alle momenten vuur vatten ”.

 In Ivoorkust was er op 31 maart 2008 in de hoofdstad Abidjan een betoging tegen de levensduurte. Ze werd met veel geweld onderdrukt. De betogers scandeerden: “ Wij hebben honger, maak een einde aan onze miserie” en ook “Het leven is te duur, jullie gaan ons vermoorden ”. De oproerpolitie antwoordde met traangasgranaten. Van sommige producten stegen de prijzen met 30 tot 60 procent in amper een week tijd. Ondanks de roep om hulp van de bevolking, heeft de regering geen enkele maatregel tegen de prijsstijgingen genomen.

 In Haïti hebben tal van uitgehongerde betogers tijdens betogingen tegen de voedselprijzen het presidentieel paleis in de hoofdstad Port-au-Prince bestormd. Die opstanden kostten minstens vier mensen het leven.

 In Jemen hebben kinderen een optocht gehouden om aandacht te vragen voor hun honger. Ander protest was er sinds begin dit jaar ook in Bolivia, Oezbekistan, Indonesië.

 Pakistan besliste in verschillende steden een voedselrantsoenering in te voeren. De regering legde ook een uitvoerverbod voor rijst op. De maatregelen stootten op veel protest van de bevolking.

 In Argentinië eisen burgercollectieven van de regering maatregelen tegen de prijsstijging van de basisproducten.

 En de impact laat zich ook stilaan gevoelen de rijke landen. Het duurdere graan veroorzaakte in Italië grote prijsstijgingen van brood en pasta.

 Consumentenverenigingen organiseerden er een staking van een dag, waardoor de pastaconsumptie op 13 september 2007 met 5 procent daalde. In Groot-Brittannië stijgt de broodprijs parallel met die van het graan. En behalve in Italië heeft de stakingsgolf ook huis gehouden in België, Frankrijk, Duitsland en Portugal. In de VS verdubbelde het aantal aan de armsten uitgedeelde voedselbonnen sinds begin januari.